عنوان دوره آموزشی: اصول انتخاب و ارزیابی کارایی ماسک های تنفسی در محیط کار

دکتر مهدی جهانگیری 

استاد گروه مهندسی بهداشت حرفه ای و ایمنی کار دانشگاه علوم پزشکی شیراز و پژوهشگر حوزه حفاظت تنفسی

نحوه برگزاری : آنلاین

حضور در دوره آموزشی برای عموم رایگان

اعطای گواهینامه معتبر رایگان به دانشجویان طرح مهارت افزایی   (طرح کاد پلاس) 

هزینه دریافت گواهی نامه معتبر برای سایر شرکت کنندگان در دوره آموزشی (185 هزار تومان)، تهیه اشتراک ویژه برای دریافت گواهی با تخفیف: 6ماهه 950 هزار تومان و  یکساله یک میلیون و ششصد و پنجاه هزار تومان

گواهی پایان دوره: گواهی پایان دوره توسط شرکت آتی سلامت محیط و کار پویا اعطا می گردد. این شرکت دارای مجوز آموزشی از مرکز تحقیقات وزارت کار و سازمان فنی و حرفه ای کشور می باشد.

با عنایت به وبینار فوق، مطلب زیر می تواند برای شما مفید باشد.

اصول انتخاب و ارزیابی کارایی ماسک‌های تنفسی در محیط کار

ماسک تنفسی یکی از مهم‌ترین تجهیزات حفاظت فردی برای کنترل مواجهه کارکنان با آلاینده‌های هوابرد در محیط کار است؛ اما انتخاب یک ماسک صرفاً بر اساس قیمت، ظاهر، راحتی یا حتی درصد فیلتراسیون آن، رویکرد علمی و ایمنی محسوب نمی‌شود. انتخاب صحیح حفاظت تنفسی باید بر اساس نوع آلاینده، غلظت مواجهه، حدود مجاز مواجهه شغلی، شرایط محیط کار، نوع فعالیت، مدت استفاده و ویژگی‌های فرد استفاده‌کننده انجام شود.

در واقع، یک سیستم حفاظت تنفسی اثربخش فقط به خرید یک ماسک مناسب محدود نیست. ارزیابی خطر، انتخاب صحیح وسیله، ارزیابی پزشکی، آزمون فیت، آموزش، نگهداری و پایش مستمر، اجزای یک برنامه حفاظت تنفسی هستند. استاندارد OSHA 1910.134  نیز انتخاب ماسک را وابسته به ارزیابی خطر تنفسی، عوامل محیط کار و عوامل مرتبط با کاربر می‌داند.

در ادامه، اصول علمی انتخاب ماسک تنفسی در محیط کار، ارزیابی کارایی ماسک، آزمون تناسب یا Fit Test و عوامل مؤثر بر عملکرد واقعی تجهیزات حفاظت تنفسی بررسی می‌شود.

محتوای آموزشی پیشنهادی: وسایل حفاظت فردی، استانداردهای آزمون و کاربرد آنها در کاهش حوادث و بیماری های شغلی، بخش اول: محافظ های دستگاه تنفسی، چشم و صورت

ماسک تنفسی چیست و چه تفاوتی با ماسک معمولی دارد؟

در محیط‌های شغلی، اصطلاح «ماسک» گاهی برای تجهیزات بسیار متفاوتی استفاده می‌شود. ماسک‌های عمومی یا پزشکی لزوماً معادل رسپیراتور (Respirator) نیستند و نباید بدون بررسی نوع خطر به‌عنوان وسیله حفاظت تنفسی شغلی انتخاب شوند.

رسپیراتورها برای کاهش ورود آلاینده‌های تنفسی به سیستم تنفسی طراحی شده‌اند. این تجهیزات می‌توانند به‌صورت کلی شامل موارد زیر باشند:

• رسپیراتورهای تصفیه‌کننده هوا (APR)
• رسپیراتورهای تصفیه‌کننده هوای موتوری (PAPR)
• رسپیراتورهای تأمین‌کننده هوا (SAR)
• دستگاه‌های تنفسی مستقل یا SCBA
• فیس‌پیس‌های فیلتردار یا Filtering Facepiece Respirators

انتخاب میان این تجهیزات باید بر اساس ماهیت خطر و شرایط محیط کار انجام شود و نمی‌توان یک نوع ماسک را برای تمام آلاینده‌ها مناسب دانست.

اولین اصل انتخاب ماسک تنفسی: شناسایی خطر

قبل از انتخاب ماسک باید بدانیم کارگر دقیقاً در معرض چه ماده‌ای قرار دارد؟

آلاینده‌های تنفسی را می‌توان از نظر فیزیکی و شیمیایی در گروه‌هایی مانند موارد زیر بررسی کرد:

آلاینده‌های ذره‌ای

شامل گردوغبار، فیوم، مه و برخی آئروسل‌های جامد یا مایع هستند. برای این آلاینده‌ها معمولاً از فیلترهای ذره‌ای مناسب استفاده می‌شود.

گازها و بخارات

برای گازها و بخارات، فیلتر ذره‌ای به‌تنهایی کافی نیست و باید از کارتریج یا کنیستر مناسب همان آلاینده استفاده شود.

ترکیب چند نوع آلاینده

در بسیاری از فرآیندهای صنعتی ممکن است کارگر هم‌زمان در معرض ذرات و گاز یا بخار قرار داشته باشد. در چنین شرایطی باید وسیله‌ای انتخاب شود که برای تمام خطرات شناسایی‌شده حفاظت مناسبی فراهم کند.

محیط‌های کمبود اکسیژن یا IDLH

در محیط‌هایی که غلظت آلاینده قابل‌برآورد نیست یا شرایط می‌تواند برای حیات یا سلامت فوری خطرناک باشد، نمی‌توان صرفاً با انتخاب یک ماسک تصفیه‌کننده هوا مشکل را حل کرد. استاندارد OSHA برای محیط‌های IDLH الزامات ویژه‌ای برای تجهیزات تنفسی، از جمله SCBA یا تجهیزات تأمین هوا با الزامات مشخص، در نظر گرفته است.

بنابراین، شناخت آلاینده باید قبل از انتخاب رسپیراتور انجام شود، نه بعد از خرید آن.

غلظت آلاینده و حدود مجاز مواجهه

دومین عامل مهم، تعیین غلظت آلاینده در منطقه تنفسی کارگر و مقایسه آن با حدود مجاز مواجهه شغلی است.

برای انتخاب منطقی رسپیراتور باید تا حد امکان اطلاعاتی مانند موارد زیر در اختیار داشته باشیم:

• غلظت آلاینده
• مدت مواجهه
• میانگین زمانی مواجهه
• مواجهه کوتاه‌مدت
• حدود مجاز مواجهه شغلی
• شرایط فرآیند
• احتمال افزایش ناگهانی غلظت

یکی از مفاهیم مهم در این زمینه Hazard Ratio یا نسبت خطر است که از تقسیم غلظت آلاینده بر حد مواجهه مربوطه به دست می‌آید. این مقدار می‌تواند در انتخاب سطح حفاظت مورد نیاز و مقایسه آن با Assigned Protection Factor یا APF  مورد استفاده قرار گیرد.

محتوای آموزشی پیشنهادی:  وبینارها و دوره‌های آموزشی آلودگی هوا

APF یا ضریب حفاظت اختصاص‌یافته چیست؟

APF نشان‌دهنده سطح حفاظتی است که یک کلاس از رسپیراتورها، در صورت استفاده صحیح و اجرای برنامه حفاظت تنفسی مناسب، انتظار می‌رود فراهم کند.

برای مثال، در جدول APF استاندارد OSHA، برای یک رسپیراتور تصفیه‌کننده هوای نیم‌صورت APF برابر 10 و برای یک فیس‌پیس کامل تصفیه‌کننده هوا APF برابر 50 تعیین شده است. البته APF به‌تنهایی تضمین‌کننده حفاظت واقعی هر فرد نیست و به اجرای صحیح برنامه، فیت مناسب، آموزش و استفاده صحیح وابسته است.

به همین دلیل، APF را نباید با راندمان فیلتراسیون اشتباه گرفت.

تفاوت راندمان فیلتراسیون و سطح حفاظت ماسک

این یکی از مهم‌ترین نکات در ارزیابی ماسک‌های تنفسی است.

فرض کنید روی یک فیلتر نوشته شده باشد که حداقل 95 درصد ذرات را فیلتر می‌کند. این عدد به عملکرد فیلتر مربوط است و الزاماً به این معنی نیست که کارگر 95 درصد حفاظت تنفسی دریافت می‌کند.

چرا؟

زیرا آلاینده می‌تواند از مسیرهای دیگری مانند نشتی اطراف صورت و فیس‌پیس وارد سیستم تنفسی شود.

در سیستم طبقه‌بندی NIOSH برای فیلترهای ذره‌ای، کلاس‌های N، R و P از نظر مقاومت در برابر روغن تعریف شده‌اند و اعداد 95، 99 و 100 به حداقل راندمان فیلتراسیون مربوط می‌شوند؛ برای نمونه، فیلترهای کلاس 95 حداقل 95 درصد ذرات آزمون را فیلتر می‌کنند.

بنابراین هنگام انتخاب ماسک باید هم عملکرد فیلتر و هم تناسب رسپیراتور با صورت فرد مورد توجه قرار گیرد.

اهمیت Fit یا تناسب ماسک با صورت

یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده کارایی واقعی رسپیراتورهای چسبان به صورت، Fit است.

حتی اگر یک رسپیراتور از نظر طراحی و فیلتر دارای عملکرد مطلوبی باشد، اگر به‌درستی روی صورت کارگر قرار نگیرد، نشتی از اطراف فیس‌پیس می‌تواند حفاظت واقعی را کاهش دهد.

عواملی مانند موارد زیر می‌توانند بر تناسب اثر بگذارند:

• شکل و اندازه صورت
• اندازه رسپیراتور
• طراحی فیس‌پیس
• وضعیت بندها
• قرارگیری صحیح روی بینی و چانه
• تغییرات وزن
• تغییرات دندانی یا جراحی صورت
• وجود مو در ناحیه آب‌بندی

برای رسپیراتورهای Tight-Fitting، استاندارد OSHA انجام Fit Test را قبل از استفاده اولیه، هنگام تغییر مدل یا اندازه رسپیراتور و حداقل سالانه الزامی می‌داند.

Fit Test چیست؟

آزمون تناسب یا Fit Test روشی است که مشخص می‌کند آیا یک مدل و اندازه مشخص از رسپیراتور برای صورت یک فرد خاص تناسب قابل‌قبولی دارد یا خیر.

Fit Test با User Seal Check یکسان نیست.

User Seal Check

کاربر هر بار که رسپیراتور را روی صورت قرار می‌دهد، باید طبق روش سازنده یا روش معتبر، بررسی کند که آب‌بندی مناسب ایجاد شده است.

Fit Test

آزمونی رسمی‌تر است که برای ارزیابی تناسب رسپیراتور با فرد انجام می‌شود.

دو روش اصلی عبارت‌اند از:

• QLFT یا آزمون کیفی تناسب
• QNFT یا آزمون کمی تناسب

در آزمون کیفی، نتیجه معمولاً به‌صورت قبولی یا رد شدن و بر اساس پاسخ فرد به عامل آزمون تعیین می‌شود. در آزمون کمی، میزان نشتی یا Fit Factor با ابزار اندازه‌گیری می‌شود.

آزمون کمی و کیفی ماسک تنفسی چه تفاوتی دارند؟

در QLFT، فرد در معرض ماده آزمون قرار می‌گیرد و اگر بتواند عامل آزمون را تشخیص دهد، آزمون را قبول نمی‌شود.

در QNFT، عملکرد تناسب با اندازه‌گیری عددی ارزیابی می‌شود.

انتخاب روش آزمون باید بر اساس نوع رسپیراتور، سطح مواجهه و الزامات استاندارد مربوطه انجام شود. برای نمونه، OSHA محدودیت‌هایی برای استفاده از QLFT در برخی رسپیراتورهای تصفیه‌کننده هوای منفی‌فشار تعیین کرده است.

نکته مهم این است که قبولی در Fit Test به معنی مناسب بودن ماسک برای تمام شرایط کاری نیست؛ نوع آلاینده، غلظت، مدت مواجهه و شرایط محیط همچنان باید ارزیابی شوند.

عوامل انسانی در انتخاب ماسک تنفسی

یک رسپیراتور از نظر فنی ممکن است بسیار مناسب باشد، اما اگر کارگر نتواند آن را به‌درستی و در تمام مدت موردنیاز استفاده کند، اثربخشی برنامه کاهش پیدا می‌کند.

بنابراین باید مواردی مانند:

• راحتی نسبی
• وزن تجهیزات
• مقاومت تنفسی
• میدان دید
• امکان برقراری ارتباط
• سازگاری با سایر PPEها
• گرما و رطوبت
• نیاز به فعالیت فیزیکی شدید

در فرآیند انتخاب بررسی شوند.

NIOSH نیز در راهنمای انتخاب تجهیزات تنفسی بر اهمیت عواملی مانند محیط واقعی کار، نوع وظایف، تحرک کارگر و شرایط دما و رطوبت تأکید کرده است.

آیا وجود ریش روی کارایی ماسک اثر دارد؟

در رسپیراتورهای Tight-Fitting، وجود مو بین سطح آب‌بندی فیس‌پیس و پوست می‌تواند مانع ایجاد آب‌بندی مناسب شود.

استاندارد OSHA در الزامات Fit Test تصریح می‌کند که آزمون نباید در شرایطی انجام شود که موهای صورت در سطح آب‌بندی مانع تناسب مناسب شوند.

بنابراین در برنامه حفاظت تنفسی باید به‌جای برخورد سلیقه‌ای با موضوع، اصل علمی درزبندی و الزامات رسپیراتور مورد استفاده مبنا قرار گیرد.

ارزیابی پزشکی کاربران رسپیراتور

استفاده از برخی تجهیزات حفاظت تنفسی می‌تواند بار فیزیولوژیک ایجاد کند؛ بنابراین در برنامه‌های حفاظت تنفسی، ارزیابی توانایی فرد برای استفاده از رسپیراتور اهمیت دارد.

برای مثال، استاندارد OSHA مقرر می‌کند که ارزیابی پزشکی باید قبل از Fit Test یا الزام کارگر به استفاده از رسپیراتور در محیط کار انجام شود. همچنین در صورت تغییر شرایط کاری یا بروز شرایطی که بتواند بار فیزیولوژیک استفاده از رسپیراتور را افزایش دهد، ممکن است ارزیابی مجدد ضرورت پیدا کند.

این موضوع نشان می‌دهد که حفاظت تنفسی یک موضوع صرفاً فنی نیست و باید با بهداشت حرفه‌ای، طب کار و ارگونومی نیز ارتباط داشته باشد.

ماسک مناسب را چگونه انتخاب کنیم؟ یک الگوریتم عملی

برای انتخاب رسپیراتور در محیط صنعتی می‌توان از این توالی استفاده کرد:

1. شناسایی خطر تنفسی

مشخص کنید کارگر با ذرات، گازها، بخارات، آئروسل‌ها یا ترکیبی از آنها مواجه است.

2. اندازه‌گیری یا برآورد معتبر مواجهه

غلظت آلاینده و حدود مواجهه شغلی را مشخص کنید.

3. بررسی اکسیژن و شرایط اضطراری

مشخص کنید آیا محیط کمبود اکسیژن یا IDLH است یا خیر.

4. تعیین سطح حفاظت موردنیاز

بر اساس غلظت، حدود مواجهه و APF موردنیاز، کلاس مناسب رسپیراتور را انتخاب کنید.

5. بررسی محدودیت‌های کاربر و محیط

دما، رطوبت، فعالیت فیزیکی، میدان دید، ارتباط کلامی و سازگاری با سایر تجهیزات حفاظت فردی را بررسی کنید.

6. انتخاب مدل و اندازه مناسب

به کاربر امکان انتخاب از میان مدل‌ها و اندازه‌های مناسب داده شود؛ سپس Fit Test انجام شود. OSHA نیز بر انتخاب از تعداد کافی مدل و اندازه برای دستیابی به تناسب صحیح تأکید دارد.

7. آموزش و استفاده صحیح

کاربر باید نحوه پوشیدن، برداشتن، User Seal Check، محدودیت‌ها، نگهداری و شرایط تعویض فیلتر یا کارتریج را بداند.

8. ارزیابی اثربخشی برنامه

انتخاب رسپیراتور نباید یک تصمیم یک‌باره باشد. تغییر فرآیند، ماده شیمیایی، غلظت آلاینده، مدل رسپیراتور یا شرایط کار می‌تواند نیازمند بازنگری باشد.

اشتباهات رایج در انتخاب ماسک تنفسی

برخی خطاها در صنایع بسیار رایج هستند:

انتخاب ماسک فقط بر اساس درصد فیلتراسیون

درصد فیلتراسیون به‌تنهایی سطح حفاظت واقعی کارگر را مشخص نمی‌کند.

استفاده از یک ماسک برای همه آلاینده‌ها

فیلتر ذرات برای گازها و بخارات مناسب نیست و هر کارتریج نیز برای دامنه مشخصی از آلاینده‌ها طراحی شده است.

نادیده گرفتن Fit Test

رسپیراتورهای چسبان به صورت بدون آزمون تناسب نمی‌توانند صرفاً بر اساس نام تجاری یا ظاهر، برای فرد مناسب تلقی شوند.

انتخاب بر اساس قیمت

ارزان‌ترین رسپیراتور الزاماً اقتصادی‌ترین انتخاب نیست. هزینه‌های واقعی شامل تعویض، نگهداری، آموزش، Fit Test و پیامدهای ناشی از حفاظت ناکافی نیز باید در نظر گرفته شود.

استفاده طولانی از فیلتر یا کارتریج بدون برنامه تعویض

عمر سرویس فیلتر یا کارتریج تابع نوع آلاینده، غلظت، شرایط استفاده، رطوبت، تنفس کاربر و ویژگی‌های محصول است؛ بنابراین نباید برای همه شرایط یک زمان تعویض ثابت و غیرعلمی تعیین کرد.

جایگاه ماسک در سلسله‌مراتب کنترل خطر

یکی از اصول مهم بهداشت حرفه‌ای این است که رسپیراتور آخرین خط دفاعی نیست، بلکه یکی از اجزای کنترل مواجهه است و نباید جایگزین کنترل‌های مهندسی و مدیریتی شود، هرجا که آن کنترل‌ها امکان‌پذیر و کافی باشند.

بهبود تهویه موضعی، محصورسازی فرآیند، جایگزینی ماده خطرناک، اتوماسیون، اصلاح فرآیند و کاهش تولید آلاینده معمولاً باید در اولویت بررسی قرار گیرند.

رسپیراتور زمانی اهمیت ویژه پیدا می‌کند که کنترل‌های دیگر به‌تنهایی برای کاهش مواجهه کافی نباشند یا در شرایط خاص و اضطراری نیاز به حفاظت تکمیلی وجود داشته باشد.

چک‌لیست سریع ارزیابی ماسک تنفسی در محیط کار

پیش از انتخاب یا تأیید یک رسپیراتور، کارشناسان HSE می‌توانند این پرسش‌ها را بررسی کنند:

• آیا آلاینده دقیقاً شناسایی شده است؟
• آیا غلظت مواجهه مشخص است؟
• آیا حدود مجاز مواجهه تعیین شده است؟
• آیا وضعیت اکسیژن محیط مشخص است؟
• آیا محیط IDLH است؟
• آیا فیلتر یا کارتریج برای آلاینده موردنظر مناسب است؟
• آیا APF موردنیاز تعیین شده است؟
• آیا رسپیراتور دارای تأییدیه معتبر برای کاربرد موردنظر است؟
• آیا مدل و اندازه مناسب برای کاربر انتخاب شده است؟
• آیا Fit Test انجام شده است؟
• آیا User Seal Check آموزش داده شده است؟
• آیا ارزیابی پزشکی انجام شده است؟
• آیا آموزش، نگهداری و برنامه تعویض فیلتر/کارتریج مشخص است؟
• آیا عملکرد برنامه حفاظت تنفسی به‌صورت دوره‌ای ارزیابی می‌شود؟

جمع‌بندی

انتخاب ماسک تنفسی در محیط کار یک تصمیم فنی و چندبعدی است و نباید صرفاً بر اساس درصد فیلتراسیون، قیمت یا توصیه فروشنده انجام شود.

فرآیند صحیح از شناسایی خطر و ارزیابی مواجهه آغاز می‌شود و سپس با تعیین سطح حفاظت موردنیاز، انتخاب نوع رسپیراتور، بررسی APF، انتخاب مدل و اندازه مناسب، ارزیابی پزشکی، Fit Test، آموزش، نگهداری و ارزیابی مستمر ادامه پیدا می‌کند.

مهم‌ترین نکته برای کارشناسان بهداشت حرفه‌ای و HSE این است که راندمان فیلتر با حفاظت واقعی فرد یکسان نیست. حتی یک فیلتر با عملکرد بالا، در صورت انتخاب نادرست رسپیراتور یا ایجاد نشتی در محل تماس با صورت، نمی‌تواند سطح حفاظت مورد انتظار را فراهم کند.

بنابراین، یک برنامه موفق حفاظت تنفسی باید هم‌زمان علم مواجهه‌سنجی، مهندسی کنترل، فناوری رسپیراتورها، ارزیابی پزشکی، Fit Test و رفتار صحیح کاربر را در کنار یکدیگر قرار دهد.

در نهایت، بهترین رسپیراتور الزاماً گران‌ترین یا دارای بالاترین عدد فیلتراسیون نیست؛ بلکه رسپیراتوری است که برای خطر واقعی، غلظت واقعی، شرایط واقعی کار و فرد واقعی، به‌درستی انتخاب، فیت، استفاده و نگهداری شود.

"شرکت فناور آتی سلامت محیط کار و پویا، دارای مجوز برگزاری دوره های آموزشی از مرکز تحقیقات و تعلیمات حفاظت فنی و بهداشت کار، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و سازمان فنی و حرفه ای کشور،مجوز کانون تبلیغات از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و مجوز فناوری تحت حمایت پارک علم و فناوری یزد می باشد."