شناسایی خطرات و ارزیابی ریسک
پیشگیری همیشه سادهتر و کمهزینهتر از درمان است. این جمله، اصل بنیادین در ایمنی کارگاههاست. اگر شما به عنوان یک مسئول ایمنی، سرپرست یا مدیر، بتوانید خطرات را قبل از وقوع حادثه ببینید و کنترل کنید، نه تنها از خسارات جبرانناپذیر جلوگیری کردهاید، بلکه نقش مستقیمی در حفظ جان همکاران خود خواهید داشت. این راهنما، بر اساس استاندارد بینالمللی ISO 45001، شما را گامبهگام با فرآیند شناسایی خطرات و ارزیابی ریسک آشنا میکند.
چرا شناسایی خطرات، اولین و حیاتیترین قدم است؟
تصور کنید در یک کارگاه، ماشینآلات در حال حرکت، مواد شیمیایی، سطوح مرتفع و جریان برق وجود دارد. هر یک از این عوامل، یک «خطر» بالقوه محسوب میشوند. شناسایی به موقع این خطرات، مانند چراغ قوهای است که راه را در تاریکی روشن میکند.
نتایج این کار ساده اما حیاتی چیست؟
- حفظ جان و سلامت نیروی کار
- کاهش خسارات مالی و توقف تولید
- افزایش اعتبار سازمان و رعایت الزامات قانونی
استاندارد ISO 45001 به صراحت تاکید میکند که این فرآیند یک فعالیت «یکباره» نیست، بلکه باید به صورت مستمر و به ویژه با هر تغییر در فرآیند، مواد یا پرسنل، تکرار شود.
محتوای آموزشی پیشنهادی:وبینارها و دوره های آموزشی ایمنی و آتش نشانی
خطر (Hazard) چیست و چه تفاوتی با ریسک (Risk) دارد؟
برای درک بهتر، این دو مفهوم را از هم جدا کنید:
- خطر (Hazard): «منبع» یا «شرایطی» که پتانسیل ایجاد آسیب را دارد. مثال یک سیم برق لخت، یک ماده شیمیایی سمی، یک سقف شیبدار بدون حفاظ.
- ریسک (Risk): ترکیب «احتمال» وقوع حادثه از آن خطر و «شدت» پیامدهای آن. مثال ریسک سیم برق لخت در انباری که روزانه ده نفر از آن عبور میکنند، بسیار بالاتر از همان سیم در اتاقی قفلشده است.
نتیجه: ما خطرات را شناسایی میکنیم تا ریسکها را ارزیابی و کنترل کنیم.
با چه نوع خطراتی در کارگاه روبرو هستیم؟
خطرات معمولاً از شش منبع به وجود میآیند:
- تجهیزات و ماشینآلات
- مواد و اجسام
- محیط کار
- روشهای انجام کار
- سازماندهی کار
- رفتار انسان
خطرات را عموماً در دو دسته بزرگ قرار میدهیم:
- خطرات ایمنی (Safety Hazards): این خطرات معمولاً ناگهانی و با پیامدهای فوری رخ میدهند:
- سقوط از ارتفاع
- برقگرفتگی
- آتشسوزی و انفجار
- برخورد با اجزای متحرک ماشینآلات
- سرخوردن یا زمینخوردن به دلیل بینظمی
- خطرات بهداشتی (Health Hazards): این خطرات پیش رونده و با اثرات تدریجی هستند و گاهی زمانی متوجه آنها میشویم که آسیب وارد شده یا اصطلاحا damage already done است:
- فیزیکی: سروصدا، ارتعاش، نور نامناسب
- شیمیایی: گردوغبار، گازها، بخارات سمی
- ارگونومیک: حمل بار سنگین، پوسچرهای نامناسب و کار تکراری
- روانی: استرس شغلی و فشار کاری
- بیولوژیک: ویروسها و باکتریها
یک ارزیابی کامل، باید هر دو دسته را پوشش دهد.
گامبهگام تا ارزیابی و کنترل مؤثر ریسک
گام اول: شناسایی خطرات: با چشمانی باز به محیط نگاه کنید
برای اینکه هیچ خطری از قلم نیفتد، از منابع اطلاعاتی مختلف استفاده کنید:
- مشاهده مستقیم محیط و فرآیندها و شرح فرآیندها
- وظایف شغلی
- فهرست مواد اولیه
- گزارش کمکهای اولیه
- گزارش بازرسیهای قبلی
- بررسی سوابق حوادث و شبهحوادث (NearMisses)
- گفتوگو با کارگران و سرپرستان؛ آنها بهترین منبع اطلاعاتی شما هستند.
- بررسی گزارشهای بازرسی و اندازهگیریهای زیستمحیطی (مانند میزان گردوغبار یا صدا)
- چیدمان تجهیزات و ماشینها
گام دوم: تحلیل ریسک: به خطرات، عدد و رتبه بدهید
در این مرحله از ماتریسهای ریسک استفاده میکنیم. ریسک معمولاً حاصل ضرب دو فاکتور است:
ریسک = احتمال وقوع × شدت پیامد
با این کار، میتوانید خطرات را اولویتبندی کنید. مثلاً ریسکی با «احتمال کم اما شدت فاجعهبار» (مانند انفجار) باید در صدر لیست کنترل شما قرار گیرد.
گام سوم: کنترل ریسک: هوشمندانه و اصولی عمل کنید
برای کنترل ریسک، یک نردبان حفاظتی داریم. همیشه باید از پله بالا شروع کنید:
- حذف (Elimination): بهترین روش. آیا میتوانید خطر را کاملاً حذف کنید؟ (مثلاً حذف یک ماده شیمیایی سرطانزا از فرآیند مانند حذف آزبست و سرب)
- جایگزینی (Substitution): اگر حذف ممکن نیست، آیا میتوانید آن را با گزینه کمخطرتر جایگزین کنید؟ (مثلاً استفاده از حلال با سمیت کمتر)
- کنترلهای مهندسی (Engineering Controls): ایجاد مانع فیزیکی بین انسان و خطر. (مثلاً نصب حفاظ روی ماشینآلات، سیستم تهویه و سیستم ارتینگ)
- کنترلهای اداری (Administrative Controls): تغییر روش کار افراد. (مثلاً تدوین دستورالعمل ایمنی، آموزش، چرخش شغلی)
- تجهیزات حفاظت فردی (PPE): آخرین خط دفاعی. (مثلاً ماسک، عینک، کمربند ایمنی)
به خاطر داشته باشید: تکیه بر PPE به عنوان تنها راهحل، یک استراتژی ضعیف است.
محتوای آموزشی پیشنهادی: وبینارها و دوره های آموزشی مدیریت بحران و شرایط اضطراری
گام چهارم: پایش و بازنگری – ارزیابی ریسک، یک سفر است نه مقصد
کار شما با نوشتن گزارش تمام نمیشود. باید مطمئن شوید اقدامات کنترلی مؤثر بودهاند و با هر تغییر در کارگاه (نیروی جدید، ماشینآلات جدید، تغییر فرآیند) این چرخه را دوباره تکرار کنید.
چند تکنیک کاربردی برای شناسایی خطرات
JSA (تجزیه و تحلیل ایمنی شغل): عالی برای مشاغل routine. شغل را به وظایف کوچکتر تقسیم و برای هر Task خطراتش را پیدا میکنید. این روش یکی از سادهترین و کاربردیترین ابزارهاست.
JSA یعنی:
- هر شغل را به چند مرحله تقسیم کنیم
- برای هر مرحله خطرات را شناسایی کنیم
- راهحل کنترل ارائه دهیم
- نتیجه را به کارکنان آموزش دهیم
مزایای JSA:
- کاهش حوادث
- مشخص شدن بهترین روش انجام کار
- قابل استفاده در همه صنایع
- مناسب برای تدوین دستورالعمل ایمنی
FMEA (تجزیه و تحلیل حالات شکست و اثرات آن) مثل یک “دوربین پیشبینی” عمل میکند که به ما امکان میدهد نقاط ضعف احتمالی را قبل از بروز مشکل ببینیم. این روش به سه سوال کلیدی پاسخ میدهد:
- چه چیزی ممکن است خراب شود؟
- چرا خراب میشود؟
- اگر خراب شد، چه اتفاقی میافتد؟
محتوای آموزشی پیشنهادی: ارزیابی ریسک به روش FMEA و JSA
مراحل اجرای FMEA به زبان ساده:
قدم صفر: پیش از شروع، این آمادهسازیها را انجام دهید:
- یک تیم تشکیل دهید: از افراد با تخصصهای مختلف کمک بگیرید
- محدوده کار را مشخص کنید: دقیقاً بدانید چه قسمتی را میخواهید بررسی کنید
- مدارک را جمعآوری کنید: نقشهها، دستورالعملها و سوابق قبلی را آماده کنید
- سیستم یا فرآیند خود را به بخشهای کوچکتر تقسیم کنید. مثال:
یک خط تولید: “بارگیری مواد”، “گرمکردن”، “خنککاری”
یک دستگاه: “سیستم برق”، “کنترلها”، “سیستم ایمنی”
- برای هر بخش بپرسید: “چه طور ممکن است این قسمت از کار بیفتد؟”
مثال برای “سیستم گرمکن”:
اصلاً روشن نشود
کمحرارت کار کند
بیش از حد داغ شود
- پیدا کردن دلایل احتمالی
برای هر مشکل، علتهای ممکن را پیدا کنید.
مثال برای “کمحرارت کار کردن”:
سنسور دماسنج خراب باشد
المنت معیوب باشد
سیمها شل باشند
- پیشبینی عواقب
برای هر مشکل، بدترین سناریو را در نظر بگیرید. مثال:
- محصول ناقص تولید شود
- خط تولید متوقف شود
- احتمال آتشسوزی به وجود آید
- بررسی راههای کنترلی موجود
ببینید چه اقدامات کنترلی هم اکنون وجود دارد. مثال:
بازدید دورهای توسط تعمیرکار هر شش ماه یکبار
- امتیازدهی و اولویتبندی
برای هر مشکل، سه امتیاز تعیین کنید:
شدت (S): مشکل چقدر جدی است؟ (۱= کم، ۱۰= فاجعهبار)
احتمال (O): چقدر احتمال رخ دادن دارد؟ (۱= کم، ۱۰= حتمی)
قابل کشف بودن (D): چقدر احتمال کشف آن قبل از وقوع حادثه وجود دارد؟ (۱= قطعی، ۱۰= غیرممکن)
عدد ریسک = S × O × D
این عدد بین ۱ تا ۱۰۰۰ خواهد بود. اعداد بالاتر = اولویت بالاتر
- اقدامات اصلاحی
برای مشکلات با اولویت بالا، راهحل پیشنهاد دهید:
- کاهش احتمال: استفاده از قطعات مرغوبتر
- کشف سریعتر: نصب سیستم هشدار
- کاهش شدت: اضافه کردن حفاظ ایمنی
- پیگیری و بهروزرسانی
برای هر راهحل، مسئول و زمانبندی مشخص کنید پس از اجرا، مجدداً ارزیابی کنید سند FMEA را همیشه بهروز نگه دارید.
FMEA در یک نگاه
یادتان باشد: بهترین زمان برای فکر کردن به “چه میشد اگر…” قبل از وقوع “ای کاش…” است!
آیین نامه مدیریت ریسک ایمنی در محیط کار
فصل اول- تعاریف و کلیات
ماده ۱– هدف و دامنه کاربرد: این آییننامه به استناد مواد (۸۵) و (۸۶) قانون کار جمهوری اسلامی ایران با هدف شناسایی نظاممند مخاطرات موجود و بالقوه، ارزیابی و اجرای اقدامات کنترلی و به منظور پیشگیری از رخداد حوادث شغلی در راستای صیانت از نیروی کار و منابع مادی کشور تدوین شده و برای کلیه کارگاهها، کارفرمایان، کارگران و کارآموزان مشمول قانون کار الزامی است.
ماده ۲– تعاریف و اصطلاحات مندرج در این آیین نامه در معانی زیر بکار می رود:
۱-۲– مخاطره: هرگونه منبع، وضعیت یا عامل (فیزیکی، شیمیایی و مکانیکی) که به تنهایی یا در ترکیب با سایر عوامل، پتانسیل ایجاد آسیب به افراد، خسارت به تجهیزات و اموال و فرآیند کار را داشته باشد.
۲-۲– ریسک (خطرپذیری) : تاثیر عدم قطعیت بر اهداف ایمنی شغلی که ترکیبی از احتمال (یا امکان) وقوع یک رویداد و شدت پیامدهای (آسیب یا خسارت) ناشی از آن رویداد است.
۳-۲– مدیریت ریسک: فعالیت نظاممند، یکپارچه، هماهنگ و مستمر برای هدایت و کنترل یک کارگاه در تمام سطوح سازمانی، با هدف به حداقل رسانی پیامد منفی مخاطرات شامل شناسایی، تحلیل، ارزیابی، ارزشیابی، کنترل و پایش ریسک ایمنی شغلی را گویند.
۴-۲– ارزیابی ریسک: فرآیند کلی شناسایی خطرات مرتبط با فعالیت کاری، تجزیه و تحلیل و برآورد ریسکهای مرتبط با ایمنی شغلی، تعیین سطح ریسک و اولویت بندی و انتخاب اقدامات کنترلی مناسب برای حذف یا کاهش ریسکها تا سطح قابل پذیرش است.
۵-۲– پایش ریسک: بررسی و کنترل سطح ریسک با توجه به تغییرات محیط و شغل و فرآیند انجام کار را گویند.
۶-۲– اقدامات کنترلی: سلسله مراحل اجرایی نظاممند برای حذف یا کاهش ریسکهای موجود و بالقوه در یک فعالیت را گویند؛ این مراحل شامل حذف، جایگزینی، کنترلهای مهندسی، کنترل های مدیریتی/اداری و استفاده از تجهیزات حفاظت فردی و گروهی میباشد.
۷-۲– رویداد: اتفاق ناشی از کار یا در جریان کار که موجب آسیب شود و یا اینکه پتانسیل منجر شدن به آسیب را داشته باشد.
۸-۲– حادثه: هر رویداد ناخواسته یا غیرقابل پیشبینی منجر به آسیب جانی یا خسارت مالی منجر به توقف فرآیند کار و یا ترکیبی از این موارد شود.
۹-۲– شبه حادثه: رویداد یا شرایط ناخواسته که بدون آسیب یا خسارت جانی و مالی در کارگاه رخ میدهد.
۱۰-۲– خود اظهاری: فرآیندی است که کارفرما آگاهانه و داوطلبانه نسبت به اعلام و ارایه اطلاعات درخواستی اقدام می کند.
۱۱-۲– مسئول ارزیابی ریسک: شخصی واجد شرایط است که از سوی کارفرما برای انجام فعالیت های موضوع این آیین نامه به اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی محل معرفی و براساس ضوابط مرتبط تعیین صلاحیت می شود.
۱۲-۲– برنامه مدیریت ریسک: فرآیندی مدون شامل شناسایی، ارزیابی و کنترل مخاطرات موجود و بالقوه محیط کار به منظور ایجاد نقشه راه ارتقای ایمنی کارگاه است.
۱۳-۲– شرکت مشاور: شخص حقوقی است که برابر ضوابط آییننامه تایید صلاحیت شرکتهای مشاور در زمینه حفاظت فنی و خدمات ایمنی کار تائید صلاحیت گردیده و خدمات مشاورهای در حوزه ارزیابی ایمنی و مدیریت ریسک به کارگاههای مشمول قانون کار ارائه میدهد.
۱۴-۲– سامانه: یک بستر الکترونیکی یکپارچه است که برای ثبت، ارزیابی، پایش و گزارش دهی اجرای برنامه مدیریت ریسک ایمنی توسط وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی ذیل سامانه جامع روابط کار طراحی و راه اندازی میشود.
فصل دوم- مسئولیت کارفرما
ماده ۳– کارفرما مکلف است، برنامه مدیریت ریسک ایمنی کارگاه را بر اساس نوع فعالیت، ساختار سازمانی و مخاطرات شناسایی شده در محیط کار تدوین و اجرا نماید؛ در تدوین این برنامه باید مفاد آییننامهها و دستورالعملهای مصوب شورای عالی حفاظت فنی لحاظ شود و به طور مستمر پایش و درصورت لزوم مورد بازنگری و به روزرسانی قرار داده و فرمهای خود اظهاری را تکمیل و اطلاعات مرتبط را مستند نماید.
تبصره– در صورت فعالیت یک یا چند مقاطعهکار در یک کارگاه، ضمن الزام به رعایت مفاد این آییننامه توسط آنها، کارفرما مسئولیت نهایی نظارت بر عملکرد مقاطعهکاران و حصول اطمینان از اجرای برنامه مدیریت ریسک ایمنی آنها را بر عهده دارد.
ماده ۴– کارفرما مکلف است برنامه مدیریت ریسک ایمنی و اقدامات کنترلی مرتبط را در شرایط زیر مورد بازنگری و بهروزرسانی قرار دهند:
۱-۴– به طور دورهای و منظم، حداقل یک بار در سال حتی اگر هیچ تغییر یا حادثهای رخ نداده باشد.
۲-۴– بلافاصله پس از وقوع هرگونه حادثه منجر به آسیب انسانی (جراحت، فوت) یا خسارت قابل توجه به اموال، یا هر شبه حادثهای که پتانسیل ایجاد پیامدهای شدید را داشته باشد.
۳-۴– پس از ایجاد هرگونه تغییر در قوانین و مقررات و استانداردهای مرتبط، فرآیندهای کاری، روشهای انجام کار، مواد مصرفی، ماشین آلات و تجهیزات، چیدمان کارگاه، ساختار سازمانی.
۴-۴– در صورتی که اقدامات کنترلی به عمل آمده، اثر بخش واقع نشده باشد.
۵-۴– بنا به ابلاغ قانونی اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی محل
ماده ۵– کارفرما مکلف است نسبت به تخصیص و تامین منابع لازم (مالی، انسانی، تجهیزات، زیرساختها و زمان) برای اجرای برنامه مدیریت ریسک ایمنی اقدام لازم را به عمل آورد.
ماده ۶– کارفرما مکلف است متناسب با برنامه مدیریت ریسک ایمنی و نوع مخاطرات شغلی و اقدامات کنترلی مربوطه آموزشهای لازم را به کارگران خود ارائه نماید و تجهیزات حفاظت فردی لازم را به کارگران تحویل دهد.
ماده ۷– کارفرما باید بستر لازم را برای مشارکت فعال کارگران و نمایندگان آنها در فرآیند تدوین برنامه مدیریت ریسک و اجرای برنامه مذکور فراهم نموده و بر آن نظارت نماید.
ماده ۸– کارفرما مکلف است اطمینان حاصل نماید که برنامخ مدیریت ریسک ایمنی، تمام مخاطرات موجو بالقوه در محیط کار را که کارگران و سایر افراد در معرض خطر در کارگاه در حین انجام فعالیت کاری با آن مواجه هستند را در بر میگیرد.
ماده ۹– کافرما مکلف است برنامه مدیریت ریسک ایمنی را بر اساس راهنمای این آییننامه مبتنی بر حداقل یکی از روشهای استاندارد ملی، تدوین و به کلیه کارگران و سایر افراد در معرض خطر در کارگاه ابلاغ نموده و اطلاعات مرتبط را در سامانه ثبت نمایند.
تبصره– وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی ظرف مدت سه ماه نسبت به تدوین راهنمای مدیریت ریسک و اطلاع رسانی آن از طریق درگاههای ذیربط اقدام خواهد نمود.
ماده ۱۰– در کارگاههایی که تعداد کارگران شاغل در آنها کمتر از ۲۵ نفر است، کارفرما باید شخصا یا با معذفی یکی از کارگران تحت پوشش خود به عنوان مسئول ارزیابی ریسک و یا از طریق بهرهمندی از خدمات شرکتهای مشاور مجاز، نسبت به تدوین برنامه مدیریت ریسک ایمنی منطبق با راهنمای موضوع تبصره ماده (۹) این آییننامه اقدام نماید.
تبصره ۱– شرایط احراز صلاحیت مسئول ارزیابی ریسک ایمنی موضوع این ماده، طی سه ماه از طریق اداره کل بازرسی کار، با اخذ نظر نمایندگان تشکلات کارگری و کارفرمایی تدوین و به ادارات کل تعاون، کار و رفاه اجتماعی استانهای کشور ابلاغ میگردد.
تبصره ۲– در صورت وجود کمیته حفاظت فنی و بهداشت کار در این کارگاهها مطابق با آییننامه مربوطه، امکان تدوین برنامه مدیریت ریسک ایمنی از سوی این کمیتهها میسر است.
ماده ۱۱– تدیون و بهروزرسانی برنامه مدیریت ریسک ایمنی در کارگاههای با ۲۵ کارگر یا بیشتر از طریق کمیته حفاظت فنی و بهداشت کار و یا بهرهمندی از خدمات شرکت مشاور مجاز است؛ در هر شرایط مسئولیت نهایی همچنان بر عهده کارفرما است.
تبصره– وظایف مسئول ارزیابی ریسک در کارگاههای دارای کمیته حفاظت فنی میتواند از طریق مسئول حفاظت فنی انجام شود.
ماده ۱۲– کارفرما مکلف است نسبت به ثبت مستندات برنامه مدیریت ریسک ایمنی و اجرای آن اقدام نموده و مستندات مذکور را سه سال در محل کارگاه نگهداری و در زمان بازرسی از کارگاه به بازرس کار ارائه نماید.
تبصره– کارفرما در صورت هرگونه تغییر و به روزرسانی مستندات برنامه مدیریت ریسک ایمنی کارگاه و اجرای آن، پس از رویت آن توسط بازرس کار ملزم به نگهداری مستندات قبلی نمیباشد.
ماده ۱۳– کارفرما مکلف است در برنامه مدیریت ریسک ایمنی برای تمامی فعالیتهای مخاطره آمیز نسبت به صدور مجوز کار مطابق با آییننامههای مرتبط مصوب شورای عالی حفاظت فنی اقدام نماید.
سخن پایانی: ایمنی، سرمایهگذاری است
اجرای نظاممند ارزیابی ریسک، یک هزینه نیست، بلکه یک سرمایهگذاری هوشمند بر روی باارزشترین دارایی شما، یعنی «نیروی انسانی» است. با اختصاص زمان و منابع به «پیشگیری»، از پرداخت هزینههای بسیار بیشتر برای «درمان» حوادث جلوگیری خواهید کرد. محیطی امن، کارگری خوشحال و سازمانی پربازده نصیب شما خواهد شد.
